In interviews maakt Rowan Atkinson er geen geheim van: zijn Mister Bean is voor een groot gedeelte geïnspireerd door Jacques Tati‘s Monsieur Hulot, ook een komische stuntel met weinig tekst. Er zijn niet veel mensen (meer) die Tati’s werk kennen of die weten wie Monsieur Hulot is. Dat is niet zo heel vreemd: Jacques Tati heeft maar een klein aantal films gemaakt en meestal waren die buiten z’n eigen Frankrijk geen groot succes. Daarnaast is de man binnenkort ook alweer dertig jaar dood, en was Monsieur Hulot vooral populair rond 1950/1960.

Dat wekt misschien de indruk dat we hier met een marginale Franse filmmaker te maken hebben, een komiek die in zijn tijd misschien wel leuk bezig was, maar die nu terecht ligt te verstoffen. Gerommel in de marge. Om dat beeld meteen maar te versplinteren, even wat informatie over Tati’s derde Hulot film, Playtime uit 1967. Dat was toen, met een budget van 260 miljoen Francs, de duurste film aller tijden. De sets namen 16 vierkante kilometer in beslag en er liepen duizenden figuranten in rond. Playtime werd geschoten op peperdure 70mm film en de montage alleen duurde al twee jaar. Een gigantisch en bijzonder ambitieus project, en dat allemaal om een satirisch beeld van de moderne samenleving neer te zetten waar Monsieur Hulot als een verbaasd kind doorheen struikelt. Tati pakte de zaken groot aan.

Terwijl Mister Bean af en toe behoorlijk gemeen, wraakzuchtig, of achterbaks kan zijn, is Monsieur Hulot de vriendelijkheid zelve. Hij geeft kinderen een aai over het hoofd, zet zijn raam zo open dat het glas de zonnestralen een kanariekooitje in kaatsen (prettig voor het vogeltje), en wacht geduldig af terwijl de rest van de wereld niet weet wat ze met hem aan moeten. Tekst heeft hij zelden. Dat hoeft ook niet want hij heeft niets te melden. Hij is de toeschouwer die het allemaal in verwondering bekijkt.

Juist daarom hebben Tati’s films geen uitgebreide dialogen. Niet nodig. Er is geen verhaallijn met wendingen en lagen. Er is een boodschap, dat wel, maar die komt ook zonder tekst over. Als er al tekst is dan is die eigenlijk van ondergeschikt belang. Het grootste gedeelte van de soundtrack zijn geluiden. Geklik van hakjes op marmeren kantoorvloeren, gezoem, gepiep, gezucht van plastic stoelen, het droge “twwoiiink” van de veer in een klapdeur. “Tati is de enige regisseur die het gezoem van een neonreklame komisch kan maken” schreef een journalist, en hij had gelijk.

Ook het camerawerk in de Hulot films is niet wat je zou verwachten. Normaal gesproken ligt dat er in een komedie heel dik bovenop, en wordt iedere grap overduidelijk in beeld gebracht. Tati doet dat uiteindelijk heel anders: lange shots, enorme wijde totalen, en als toeschouwer kijk je maar of je die visuele grap in de hoek linksonder ziet of niet. En als je ‘m niet ziet, ook geen ramp, want in hetzelfde shot komen er nog meer langs.

In de eerdere Hulot films (Les vacances de Monsieur Hulot en Mon oncle) valt dat nog wel mee, maar vooral Playtime is een film die je daarom een aantal keren moet zien. De humor is daar inmiddels zo abstract, en vaak zo subtiel in beeld gebracht, dat de meeste grappen je de eerste keer zullen ontgaan.

Vergeleken met Mister Bean is Monsieur Hulot behoorlijk traag. In de tijd die Tati nodig heeft om één briljante visuele grap uit te voeren, vuurt Atkinson er vijf af. Hulot is ook onschuldiger dan Bean, melancholieker en vriendelijker. Misschien té traag en té onschuldig om een modern publiek nog te kunnen boeien. Toch blijf ik Playtime een meesterwerk vinden. En nog om te lachen ook.

In november is het dertig jaar geleden dat Jacques Tati overleed. Een mooie gelegenheid voor een groot overzicht van zijn werk. Mon Oncle en Playtime op de Nederlandse tv, dat is eigenlijk wel het minste. Rowan Atkinson kent z’n klassiekers. Nou de Nederlandse omroepen nog.